Каддафи билігі кезінде әр балаға $7000 төленді, жас жұбайларға $64 мың берілді, ал халыққа баспана тегін болды деген ақпарат қаншалықты рас? Интернетте жылдар бойы тараған әйгілі «23 күнә» тізімінің бір бөлігі нақты деректерге сүйенсе, енді бір бөлігі сенімді бастапқы дереккөзбен расталмайды. Соған қарамастан бұл мәтін миллиондаған адамның санасында Каддафи басқарған Ливия туралы «алтын дәуір» бейнесін қалыптастырды.
Тізім Каддафиден кейін емес, тірі кезінде-ақ тарай бастаған
«Каддафиді осы күнәлары үшін өлтірді» деген мәтін алғаш 2011 жылғы соғыс пен Ливиядағы билік ауысуы кезінде кең тарала бастады деген түсінік бар. Алайда қолда бар интернет мұрағаттары оның бұдан да ертерек пайда болғанын көрсетеді.
Осындай мазмұндағы тізімнің кем дегенде 2011 жылғы 25 наурызда, яғни Муаммар Каддафи өлтірілгенге дейін бірнеше ай бұрын орыс тілді интернетте жарияланған нұсқасы бар. Онда жанармайдың арзандығы, жұмыссыздарға төлем, медбикелердің жалақысы, жаңа туған нәрестелерге төленетін ақша, жас жұбайларға берілетін қаражат және жеке кәсіп ашуға арналған көмек сияқты деректер келтірілген.
Кейін, 2011 жылғы қазан айының соңында — Каддафи өлтірілгеннен кейін небәрі бірнеше күн өткенде — дәл осыған өте ұқсас тізім «Вот за эти «грехи» убили Каддаффи!» деген тақырыппен қайта жарияланды.
Бұл мәтіннің нақты авторын немесе ең алғашқы шыққан жерін анықтау қиын. Сондықтан оны «Рунетте пайда болды» деп кесіп айту дұрыс емес. Бірақ біз тапқан ең ерте және анық тіркелген нұсқалардың бірі орыс тілді интернетте 2011 жылдың наурызында тараған.
Неліктен бұл тізім соншалықты сенімді көрінеді?
Мәтіннің ең мықты тұсы — оның ішінде шындыққа жанасатын деректердің болуы.
Мысалы, Каддафи билігі кезінде Ливияда жанармай бағасы өте төмен болды. Елде денсаулық сақтау мен білім беру жүйесі мемлекет тарапынан қаржыландырылды, ал халық азық-түлік пен отынға берілетін ірі субсидияларды пайдаланды.
Дүниежүзілік банк деректеріне сәйкес, Каддафи дәуірінің соңына қарай Ливияда әлеуметтік қорғаудың ауқымды жүйесі қалыптасқан. Мемлекет денсаулық сақтау мен білім беруді тегін ұсынды, азық-түлік пен жанармайға субсидия берді, ал халықтың едәуір бөлігі мемлекеттік секторда жұмыс істеді.
Сондықтан тізімдегі әрбір тұжырымды бірден «өтірік» деп атау да дұрыс емес. Мәселе — шынайы әлеуметтік бағдарламалар мен нақты расталмаған сандардың бір мәтінге араластырылуында.
$7000 балаға және $64 мың жас жұбайларға — бұл рас па?
Вирусқа айналған тізімде әрбір жаңа туған балаға $7000, ал жас жұбайларға үй сатып алу үшін $64 мың берілетіні жазылған.
Бұл сандар ондаған сайтта, блогта және әлеуметтік желідегі жазбаларда қайталанып келеді. Бірақ тізімнің өзінде бұл төлемдердің әмбебап түрде барлық азаматтарға автоматты түрде берілгенін дәлелдейтін ешқандай бастапқы мемлекеттік құжат немесе ресми бағдарлама көрсетілмейді.
Оның үстіне тізімнің әртүрлі нұсқаларында сандардың өзі өзгеріп отырады. Бір жерде бала туғаны үшін $5000, басқа жерде $7000 көрсетіледі. Жас жұбайларға берілетін сома да кей нұсқада $50 мың, кей нұсқада $64 мың болып келеді.
Егер бұл нақты бір мемлекеттік бағдарламаға қатысты ресми тізім болса, оның негізгі көрсеткіштері осылайша үнемі өзгермеуі тиіс еді.
Сондықтан бұл деректерді «Каддафи кезінде әр балаға міндетті түрде $7000 берілді» немесе «әр жас отбасыға $64 мың берілді» деп тарихи факт ретінде ұсыну дұрыс емес.
«Әр адамға тегін үй берілді» деген түсінік қайдан шықты?
Бұл — Каддафи туралы мифтің ең танымал бөліктерінің бірі.
Вирусқа айналған мәтіндерде тұрғын үй ақысы болмағаны, жас жұбайларға үй сатып алуға мемлекет ақша бергені және азаматтарға баспана берілгені туралы түрлі мәлімдемелер кездеседі.
Ливияда тұрғын үй мәселесіне байланысты мемлекеттік бағдарламалар мен әлеуметтік қолдау болғаны рас. Бірақ «әр азамат белгілі бір жасқа жеткенде автоматты түрде тегін үй алды» деген әмбебап ереже сенімді бастапқы деректермен дәлелденбейді.
Бұл айырмашылық маңызды. Мемлекеттің тұрғын үйді субсидиялауы мен әр азаматқа автоматты түрде тегін үй беру — бір нәрсе емес.
Ал арзан бензин ше?
Бұл жерде мифтің негізінде нақты шындық бар.
Ливия әлемдегі мұнай өндіруші елдердің бірі болғандықтан, Каддафи дәуірінде жанармай қатты субсидияланды. Халық бензинді өте арзан бағамен сатып алды.
Халықаралық валюта қорының деректерінде Ливиядағы энергия бағаларының әлемдегі ең төмен бағалардың қатарында болғаны көрсетіледі. 2012 жылы энергия субсидиялары елдің жалпы ішкі өнімінің шамамен 11 пайызына жеткен, оның басым бөлігі отынға тиесілі болған.
Яғни «Ливияда бензин өте арзан болды» деген тезис негізсіз емес. Бірақ осы нақты фактінің айналасына кейін көптеген басқа, дәлелденбеген сандар қосылып кеткен.
Электр энергиясы да «тегін» болған жоқ
Тізімде халық электр энергиясы үшін ақы төлемегені жазылған.
Мұнда да жағдай күрделірек.
Ливияда электр энергиясы мемлекет тарапынан өте қатты субсидияланды. Бірақ бұл электр энергиясының экономикалық тұрғыдан мүлдем тегін болғанын білдірмейді.
Мысалы, ХВҚ деректерінде 2012 жылы тұрғындар үшін электр энергиясының тарифі шамамен бір киловатт-сағатына 1,5 АҚШ центі болғаны көрсетіледі. Яғни тариф өте төмен болғанымен, «электр энергиясы мүлдем тегін еді» деген тұжырым шындықты тым қарапайым түрде көрсетеді.
«Үлкен салықтарға тыйым салынды» деген де дәл емес
Тізімде Ливияда ірі салықтар мен алымдарға тыйым салынғаны айтылады.
Алайда бұл да дәл тұжырым емес.
ХВҚ-ның 2010 жылғы материалдарында Ливияда жеке тұлғалар үшін 10 пайыздық, ал компаниялар үшін 20 пайыздық мөлшерлемені белгілеген салық реформасы көрсетілген. Яғни салық жүйесі мүлдем болмаған жоқ.
Демек «Каддафи кезінде салық болмады» деген түсінік — шынайы жағдайды әсірелеп көрсету.
Каддафи билігінің басқа жағы туралы неге аз айтылады?
Вирусқа айналған тізімнің негізгі мәселесі — оның барлық назарды әлеуметтік жеңілдіктерге аударып, саяси жүйенің басқа қырларын толығымен дерлік елемеуі.
Каддафи билігі авторитарлық сипатта болды. Human Rights Watch ұйымы 2011 жылы Ливияда сөз бостандығына, бейбіт жиналыстарға және тәуелсіз азаматтық қоғамға қатаң шектеулер болғанын жазды. Билікті немесе Каддафиді сынау қуғын-сүргінге әкелуі мүмкін еді, ал тәуелсіз үкіметтік емес ұйымдардың жұмысы іс жүзінде мүмкін болмады.
2011 жылғы көтеріліс басталған кезде биліктің наразылық білдірушілерге қарсы күш қолдануы, тұтқындаулар мен жоғалып кетулер де халықаралық құқық қорғау ұйымдарының есебіне кірді.
Сондықтан Ливия тарихын тек «халыққа бәрін тегін берген гүлденген мемлекет» немесе керісінше «ешқандай әлеуметтік жүйесі болмаған диктатура» ретінде көрсету — екі жағдайда да шындықты жеңілдету.
Бірақ Каддафи дәуірінде нақты жетістіктер де болды
Мұны да жоққа шығаруға болмайды.
Ливияның денсаулық сақтау және әлеуметтік инфрақұрылым саласында Каддафи билігі кезінде айтарлықтай өзгерістер болды.
Дүниежүзілік банк деректері бойынша, елдегі өмір сүру ұзақтығы 1970 жылы шамамен 56 жастан 2010 жылға қарай 72 жасқа дейін өсті. 1990 жылы бес жасқа дейінгі балалар өлімі әр мың балаға шаққанда 43 болса, 2012 жылы бұл көрсеткіш 15-ке дейін төмендеді.
Бұл — нақты әлеуметтік прогресс.
Сонымен қатар Каддафи билігі кезінде салынған Ұлы қолдан жасалған өзен — елдің оңтүстігіндегі жерасты су қорларын солтүстікке жеткізуге арналған алып инженерлік жоба — Ливияның ең ірі инфрақұрылымдық бастамаларының біріне айналды.
Яғни мәселе Каддафи дәуірінде ештеңе жасалмады дегенде емес. Мәселе — нақты жетістіктердің айналасына кейін расталмаған немесе контекстен жұлынып алынған деректердің қосылуында.
Вирусқа айналған тізім Голливудқа қалай жетті?
Бұл әңгіменің ең қызық бөлігі — аталған нарративтің орыс тілді интернетте қалып қоймай, жылдар өте ағылшын тілді ақпарат кеңістігіне де енуі.
2024 жылы актер Рассел Кроу Джо Роганның The Joe Rogan Experience подкастына қатысып, Ливия туралы әңгіме кезінде Каддафи билігіне қатысты бірнеше кең тараған тұжырымды қайталады.
Кроудың айтуынша, белгілі бір жасқа жеткенде адамдарға үй берілген, білім мен медицина тегін болған, ал егер адамның ерекше қабілеті болса және оған шетелде білім алу қажет болса, оның оқу шығындарын мемлекет төлеген.
Кроу 23 тармақтан тұратын орысша интернет тізімін сөзбе-сөз қайталаған жоқ. Сондықтан оның сол мәтінді тікелей көшіргенін айтуға негіз жоқ. Бірақ оның айтқан бірнеше негізгі тұжырымы интернетте Каддафи туралы жылдар бойы тараған «алтын Ливия» нарративімен айқын ұқсас.
Кейін Джо Роганның өзі де басқа шығарылымдарда Кроумен болған әңгімені еске алып, Ливиядағы тегін білім, тұрғын үй және шетелде білім алуға мемлекеттік қаржыландыру туралы осы пікірлерді қайта айтты.
Осылайша бастапқыда әлеуметтік желідегі немесе блогтағы қарапайым мәтін ретінде тараған идеялар уақыт өте келе танымал подкасттар мен миллиондаған аудиториясы бар медиа кеңістікке жетті.
Мәселе — адамдардың өтірікке әдейі сенуінде емес
Мұндай ақпараттың таралуын тек «адамдар тексермейді» деп түсіндіру жеткіліксіз.
Вирусқа айналған тізімнің құрылымы өте қарапайым әрі әсерлі: арзан бензин, тегін медицина, тегін білім, үй, ақша, жұмыссыздық бойынша жәрдемақы және тағы басқа нақты сандар.
Мәтін нақты көріну үшін оған доллармен көрсетілген көптеген сомалар енгізілген.
Адам оны әлеуметтік желіден оқиды. Кейін танысына жібереді. Басқа біреу блогына көшіреді. Үшінші адам видеода айтып береді. Бірнеше жылдан кейін бастапқы мәтіннің қайдан шыққаны ұмытылады.
Ал қайнар көзі жоғалған кезде ақпараттың өзі «бәрі білетін тарихи фактке» айнала бастайды.
Осылайша жалған немесе жартылай шын ақпаратты тарататын адамдардың көпшілігі оны әдейі ойлап таппауы да мүмкін. Олар өздері сенген ақпаратты басқалармен бөліседі. Нәтижесінде жалған мәліметті адамдардың өздері бір-біріне қайта таратып, күшейтіп отырады.
«Осы күнәлары үшін өлтірілді» — ең манипулятивті бөлік
Тізімнің атауының өзі оның мақсатын көрсетеді: «Каддафиді осы күнәлары үшін өлтірді».
Бұл жерде бірнеше түрлі мәселе бір себеп-салдарлық схемаға біріктірілген.
Бір жағында — әлеуметтік жеңілдіктер, арзан бензин және мемлекеттік субсидиялар.
Екінші жағында — 2011 жылғы көтеріліс, азаматтық соғыс, биліктің күш қолдануы және халықаралық әскери араласу.
Осы күрделі тарихи оқиғалардың барлығын «Каддафи халыққа тым көп нәрсе берді, сондықтан оны өлтірді» деген бір ғана түсіндірмеге сыйғызу — тарихи себептерді шамадан тыс жеңілдету.
Бұл тізімнің ең күшті пропагандалық элементі де осында.
Неліктен миф әлі күнге дейін өмір сүріп келеді?
Өйткені оның ішінде шындық бар.
Ливияда жанармай шынымен өте арзан болды. Денсаулық сақтау мен білім беру жүйелері мемлекет тарапынан қаржыландырылды. Энергия мен азық-түлікке үлкен субсидиялар берілді. Өмір сүру ұзақтығы артты, балалар өлімі төмендеді.
Бірақ осы нақты фактілерге $7000, $64 мың, «әр азаматқа тегін үй», «электр энергиясы мүлдем тегін», «салықтарға тыйым салынған» сияқты әртүрлі деңгейде дәлелденген немесе расталмаған мәлімдемелер қосылды.
Содан кейін олардың бәрі бір тізімге біріктіріліп, «Каддафи кезіндегі Ливияның шындығы» ретінде тарады.
Ең қызығы — тізімнің өзі өзгеріп отырды. Бір нұсқада бір сома, екіншісінде басқа сома пайда болды. Бірақ мәтіннің жалпы идеясы сақталды.
Бұл — интернеттегі саяси мифтердің қалай өмір сүретінінің классикалық мысалы.
Шындық пен мифтің арасындағы Ливия
Каддафи дәуіріндегі Ливияны толықтай «алтын ғасыр» деп сипаттау да, оның әлеуметтік жетістіктерін толығымен жоққа шығару да дұрыс емес.
Бұл — мұнайдан түсетін кірістерді халыққа субсидиялар мен мемлекеттік бағдарламалар арқылы қайта бөлген, мемлекеттік секторға қатты тәуелді, әлеуметтік қызметтері кең, бірақ саяси еркіндіктері шектеулі авторитарлық мемлекет болды.
Ливиядағы әлеуметтік жағдайдың жақсарғаны туралы нақты статистика бар. Бірақ сол статистикадан «Каддафиді осы үшін өлтірді» деген қорытынды шықпайды.
Ал интернетте жылдар бойы тараған «23 күнә» тізімі осы екі түрлі нәрсені — нақты әлеуметтік саясат пен саяси мифті — бір мәтінге біріктіріп жіберді.
Бүгінде оның кейбір тармақтарын адамдар интернеттен қайта-қайта көргендіктен, дереккөзін тексерместен шындық ретінде қабылдайды. Ал бір кездері жай ғана вирусқа айналған пост енді әлеуметтік желілерде, блогтарда және танымал подкасттарда «тарихи факт» ретінде қайта жаңғырып келеді.
Мәселе Каддафидің жақсы немесе жаман болғанында ғана емес. Мәселе — күрделі тарихты бірнеше әсерлі сан мен әдемі тізімге айналдырғанда, шынайы фактілердің өзі жалған қорытындыны күшейту үшін қолданылуы мүмкін екенінде.
Источник / Дереккөз / Source: Facts.kz
