Ресейдегі қыркүйек айындағы сайлау Владимир Путиннің билігіне тікелей қауіп төндіре қоймайды. Алайда Кремльдің соңғы әрекеттері биліктің сайлау қоғамдағы наразылықты білдіретін алаңға айналуы мүмкін деп алаңдай бастағанын көрсетеді.
Қыркүйекте ресейліктер Мемлекеттік дума депутаттарын, сондай-ақ өңірлік парламенттер мен губернаторларды сайлайды. Қазіргі таңда төменгі палатадағы орындардың шамамен 70 пайызын иеленіп отырған «Біртұтас Ресей» партиясы өз басымдығын сақтайды деп күтілуде.
Бір қарағанда, Кремльдің сайлау нәтижесінен қауіптенуіне себеп аз. Ресей билігінің сайлау процесін басқаруда тәжірибесі мол және нәтижесі әдетте алдын ала болжанады. Алайда бұл Ресейдің 2022 жылы Украинаға толық ауқымды басып кіруі басталғаннан кейінгі алғашқы жалпыұлттық сайлау болады.
«Біртұтас Ресейдің» сенімді жеңісі Кремльге сайлау нәтижесін қоғамның соғысты және Путиннің жүргізіп отырған саясатын қолдайтынының белгісі ретінде көрсетуге мүмкіндік береді. Ресейдің әскери науқаны барған сайын қиындықтарға тап болып жатқан кезде мұндай саяси қолдаудың маңызы арта түсуде.
Соғыс Кремльге қысымды күшейтуде
Ресей әскерінің Украинаның шығысындағы ілгерілеуі айтарлықтай баяулаған. Ал шілде айында Украина 700 шаршы шақырымнан астам басып алынған аумақты қайтарып алған. Сонымен қатар Ресей салыстырмалы түрде аз аумақ үшін елеулі шығынға ұшырап отыр.
Ресей әскери күштерінің жалпы шығыны шамамен 1,4 млн адам деп бағаланады. Қаза тапқан және жараланған әскери қызметшілер саны жаңа әскерилермен толықтыру барған сайын қиындап бара жатқан деңгейге жеткені хабарланды.
Мәскеу әскери құрамдағы олқылықты түрмедегі адамдарды және шетелдік жауынгерлерді тарту арқылы толтыруға тырысты. Олардың арасында, хабарларға қарағанда, Солтүстік Кореядан келген шамамен 50 мың әскери қызметші бар.
Сондай-ақ жаңа ауқымды мобилизация жариялануы мүмкін деген қауесет тарауда. Болжам бойынша, Путин әскер қатарын толықтырып, соғысты жалғастыру үшін 500 мыңға дейін адамды шақыруы мүмкін.
2022 жылдың қыркүйегінде жарияланған бұған дейінгі мобилизациядан кейін шамамен 700 мың ресейлік, негізінен әскери қызмет жасындағы жас ер адамдар, соғысқа қатыспау үшін елден кеткен.
Мобилизация әскери қызметшілер мен олардың отбасылары арасында әлі де өте танымал емес. Мобилизацияланғандардың нақты қызмет ету мерзімі белгіленбеген, яғни олардың әскери міндеті іс жүзінде мерзімсіз болып отыр. Туыстары дайындықтың жеткіліксіздігіне, жабдықтардың тапшылығына және әскери қызметшілердің үйіне қайту мүмкіндігінің сиректігіне шағымданған.
Мобилизацияланғандардың кейбір әйелдері мобилизацияны тоқтатып, күйеулерін үйлеріне қайтаруды ашық түрде талап етті.
Соғыс күнделікті өмірге де әсер етуде
Қақтығыстың салдары майданнан алыс өңірлерде де сезіле бастады. Украинаның Ресейдің терең аумағындағы нысандарға дрондармен жасаған шабуылдары соғыстың күнделікті өмірге ықпалын миллиондаған ресейлік үшін айқынырақ етті.
Мұнай өңдеу кәсіпорындарына жасалған соққылар елдегі жанармай тапшылығына әсер етті. Бірқатар өңірде жанармайды шектеу енгізіліп, жанармай құю бекеттерінде ұзын-сонар кезектер пайда болды.
Ресей банктерінен қолма-қол ақшаны жаппай шешіп алу да экономикалық алаңдаушылықтың күшейгенін көрсетеді. Кейбір азаматтар мемлекет соғысты қаржыландыру үшін жеке жинақтарды пайдалануы мүмкін деп қауіптенеді.
Қоғамдық пікірде де өзгерістер байқалады. Сауалнама деректеріне сәйкес, соғысты қолдау деңгейі 2025 жылғы шілдедегі 78 пайыздан 2026 жылғы шілдеде 66 пайызға дейін төмендеген. Осы кезеңде елдің дұрыс бағытта келе жатқанына сенетін ресейліктердің үлесі 69 пайыздан 54 пайызға дейін азайған.
Соғысқа қарсы пікір білдіру қамауға алуға, айыппұл салуға немесе бас бостандығынан айыруға әкелуі мүмкін саяси жүйе үшін бұл көрсеткіштер айтарлықтай маңызды.
Оппозициялық партия сайлауға жіберілмеді
Кремль сайлау арқылы наразылық білдіру мүмкіндігін де шектеуге тырысып отыр.
Қыркүйектегі сайлау қарсаңында Ресейдегі бір ғана саяси партия — «Яблоко» — соғысқа ашық түрде қарсы шықты. Демократиялық бағыттағы партия сайлауалды ұраны ретінде «Бейбітшілік пен еркіндік үшін, қорқынышсыз өмір үшін» деген сөздерді таңдады.
Алайда Ресейдің Жоғарғы соты «Яблоконың» сайлауға қатысуына тыйым салды. Сонымен қатар басқа сот партия төрағасының орынбасарын 11 жылға бас бостандығынан айырды.
«Яблоконың» сайлаушылар арасындағы қолдауы да төмен. 2021 жылғы парламенттік сайлауда партия небәрі 1,34 пайыз дауыс жинап, Мемлекеттік думада бірде-бір орын ала алмады.
Сондықтан партияның қыркүйектегі сайлауға қатысуы «Біртұтас Ресейдің» басымдығына нақты қауіп төндірмес еді. Дегенмен оппозициялық күштің аз да болса сайлау науқанына қатысуы соғысқа және оның салдарына наразы азаматтарға өз ұстанымын білдіруге мүмкіндік берер еді.
Путин өңірлерді аралап жүр
Кремль тұрақтылық бейнесін де көрсетуге тырысуда. Жаз мезгілінде Путин Ресейдің бірнеше қаласына барып, ел бойынша сайлау алдындағы сапарлар жасады.
Мұндай сапарлар қауіпсіздік шараларын қатаң сақтайтын, өз қауіпсіздігіне алаңдайтын және Мәскеуден жиі шығуды қаламайтын Ресей президенті үшін әдеттен тыс қадам саналады.
Путин барған өңірлерде жанармай құю бекеттеріндегі бензин тапшылығының да уақытша жақсарғаны байқалды. Жанармай қайтадан сатылымға шығып, кей жерлерде салыстырмалы түрде төмен бағамен ұсынылған. Бұл сайлаушылар үшін күнделікті экономикалық мәселелердің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Ресейдің сайлау жүйесі Кремльге қажет нәтижені қамтамасыз етуі ықтимал. «Біртұтас Ресей» басым позициясын сақтайды деп күтіледі және сайлаудың өзі Путиннің билігіне бірден қауіп төндіретін белгілер әзірге байқалмайды.
Алайда дауыс беруге дейін қабылданған шаралар — оппозицияның сайлауға қатысуын шектеуден бастап, Путиннің өңірлерге жеке сапарларына дейін — Кремльдің қоғамдағы көңіл-күйге деген сенімі сыртқа көрсеткісі келгенінен төмен болуы мүмкін екенін аңғартады.
Сондықтан қыркүйектегі сайлау Путин билігіне тікелей қауіптен гөрі, Ресей қоғамында соғыс пен ел басшылығын қолдау деңгейін көрсететін маңызды көрсеткішке айналуы мүмкін.
