Кеңес Одағы кезінде миллиондаған пәтер салынды, ал көптеген отбасы коммуналдық пәтерлерден, барақтардан және адам шамадан тыс көп тұратын бөлмелерден жеке пәтерлерге көшті. Алайда бүгін жиі айтылатын «КСРО кезінде әр адамға тегін пәтер берілді» деген түсінік шынайы жағдайды тым қарапайым етіп көрсетеді.
Тұрғын үй мемлекет тарапынан берілді, оны нарықтағыдай еркін таңдап, сатып алу мүмкін болмады. Ал пәтер алу үшін көптеген отбасы жылдар бойы кезекте тұруға мәжбүр болды.
Пәтер шынымен де дерлік тегін болды
Кеңестік жүйенің басты ерекшеліктерінің бірі — тұрғын үйдің едәуір бөлігі мемлекет, жергілікті билік органдары немесе мемлекеттік кәсіпорындар арқылы бөлінді. Тұрғындар мұндай пәтер үшін нарықтық бағамен сатып алу құнын төлемеді, ал жалдау ақысы өте төмен болды.
Сондықтан «КСРО-да пәтер тегін болды» деген сөздің белгілі бір негізі бар. Бірақ бұл «кез келген азамат қалаған уақытта қалаған пәтерін тегін алды» дегенді білдірмейді.
Дүниежүзілік банк кеңестік тұрғын үйді іс жүзінде өте төмен ақыға берілетін әлеуметтік игілік ретінде сипаттайды. Сонымен бірге мұндай жүйе тұрғын үй тапшылығының, ұзақ кезектердің және тұрғын үй сапасы мен күтіміне қатысты мәселелердің пайда болуына алып келген.
Тегін — бірден деген сөз емес
Пәтердің ақысыз немесе символикалық ақыға берілуі оның бірден берілетінін білдірмеді.
Тұрғын үйге мұқтаж азаматтар арнайы есепке қойылып, кезекке тұрды. Мысалы, 1984 жылғы РСФСР ережелерінде тұрғын үй жағдайын жақсартуды қажет ететін азаматтарды тіркеу және оларға тұрғын үй беру тәртібі нақты белгіленген. Тұрғын үй, әдетте, кезекке тұрған күнге байланысты тәртіппен берілді. Сонымен қатар басымдықпен немесе кезектен тыс тұрғын үй алатын азаматтардың жеке санаттары болды.
Яғни жүйенің логикасы шамамен былай болды: алдымен адам тұрғын үй жағдайын жақсартуға мұқтаж деп танылуы керек, содан кейін кезекке тұрады, ал кейін оның кезегі келгенде ғана пәтер алу мүмкіндігі пайда болады.
Неліктен тұрғын үй кезегі пайда болды?
Мәселе жүйенің негізгі қайшылығында еді: тұрғын үй мемлекеттік тұрғыдан қамтамасыз етілгенімен, оның көлемі барлық сұранысты бірден жабуға жеткіліксіз болды.
Сондықтан пәтерге мұқтаж адамдардың үлкен тізімдері қалыптасты. 1988 жылғы кеңестік қалалар бойынша Дүниежүзілік банк деректерінде тұрғын үй кезегінде тұрған отбасылар мен жалғыз азаматтардың саны ондаған, кейбір қалаларда жүздеген мың адамға жеткен. Мысалы, Мәскеуде кезекте шамамен 345 мың отбасы мен азамат, Ленинградта 283 мыңға жуық адам, Новосібірде 112 мыңнан астам адам тұрған.
Бұл ретте кезекке кез келген адам тұра алмады. Тұрғын үй алаңына қатысты белгіленген нормалар болды: адамға шаққандағы тұрғын алаңы жеткіліксіз болған жағдайда ғана азамат тұрғын үй жағдайын жақсартуға мұқтаж деп танылуы мүмкін еді.
Коммуналдық пәтерлер мен барақтардан жеке пәтерлерге
Соған қарамастан кеңестік тұрғын үй саясатының ауқымын жоққа шығаруға болмайды.
1956–1965 жылдардағы Хрущевтің тұрғын үй науқаны кезінде шамамен 964,7 миллион шаршы метр тұрғын үй салынды. Зерттеушілердің бағалауынша, осы кезеңде шамамен 38 миллион жаңа пәтер салынып, шамамен 65 миллион отбасының тұрғын үй жағдайы жақсарған.
Бұл науқанның мақсатының бірі — бір отбасыға бір жеке пәтер беру еді. Осы кезеңде миллиондаған адам коммуналдық пәтерлерден, барақтардан және адам шамадан тыс көп тұратын үйлерден жаңа көпқабатты үйлердегі жеке пәтерлерге көшті.
Сондықтан аға буын өкілдерінің «мемлекет бізге пәтер берді» деген естеліктері шынайы. Бұл кеңестік тұрғын үй саясатының нақты нәтижесі болды.
Бірақ пәтерді бірнеше жыл күтуге тура келді
Мәселенің екінші жағы — кезек.
Тұрғын үй алу үшін кейбір отбасылар жылдар бойы күтті. Зерттеулерде тұрғын үй кезектерінің бірнеше ішкі санатқа бөлінгені, әртүрлі әлеуметтік топтарға әртүрлі басымдық берілгені және нақты қалаға немесе кәсіпорынға байланысты тұрғын үй бөлу тәртібі өзгеріп отырғаны көрсетіледі.
Мемлекеттік кәсіпорындар да маңызды рөл атқарды. Көп жағдайда жұмыс орны тұрғын үй алуға мүмкіндік беретін негізгі арналардың бірі болды. Сондықтан кеңестік тұрғын үй жүйесін тек «мемлекет бәріне пәтер таратты» деп сипаттау жеткіліксіз.
Пәтердің көлемін де еркін таңдау мүмкін болмады
Бүгінгі жылжымайтын мүлік нарығымен салыстырғанда тағы бір маңызды айырмашылық болды: азаматтың «маған үш бөлмелі пәтер керек, мына ауданда болсын» деп нарықтағыдай еркін таңдау мүмкіндігі болған жоқ.
Пәтердің көлемі отбасы мүшелерінің санына, белгіленген нормаларға, тұрғын үй қорына және нақты сол сәтте қандай пәтердің қолжетімді болғанына байланысты болды.
Сондықтан «тегін пәтер» көбіне «мемлекет қолындағы тұрғын үй қорынан отбасыға белгілі бір пәтер бөлінді» деген мағынада қолданылуы керек.
Жеке пәтер әрдайым жеке меншік болған жоқ
Тағы бір маңызды мәселе — тұрғын үйдің құқықтық мәртебесі.
Кеңестік кезеңнің негізгі бөлігінде мемлекеттік немесе муниципалдық пәтерді алған азамат оны қазіргі түсініктегі жылжымайтын мүлік ретінде еркін сатып, нарықтық бағамен қайта сата алмады.
Пәтерде тұру құқығы тұрғын үй ордері және тұрғын үйді пайдалану құқығы арқылы бекітілді. 1984 жылғы ережелерде атқарушы органның тұрғын үй ордерін беруі тұрғын үйге қоныстанудың негізі ретінде көрсетілген.
Яғни «пәтер берілді» дегенді автоматты түрде «пәтер адамның жеке меншігіне тегін берілді» деп түсіндіру дұрыс емес.
Ал әйгілі «блат» ше?
Кеңестік тұрғын үй жүйесі тек ресми кезекпен шектелмеді.
Кімнің кезекте тұрғаны, кімге басымдық берілгені және нақты пәтердің кімге бұйырғаны көбіне әкімшілік шешімдерге тәуелді болды. Зерттеулерде тұрғын үй тапшылығы жағдайында жеке байланыстардың — кеңестік кезеңдегі «блаттың» — да белгілі бір рөл атқарғаны көрсетіледі.
Бұл, әрине, әр пәтер таныстық арқылы берілді деген сөз емес. Бірақ жүйедегі тапшылық пен бюрократиялық бөлу адамдарды ресми ережелерден бөлек бейресми мүмкіндіктер іздеуге итермеледі.
Мемлекет өте көп тұрғын үй салды — мұны мойындау маңызды
Кеңестік тұрғын үй саясатына қатысты пікірталаста бір нәрсені жоққа шығаруға болмайды: мемлекет қысқа тарихи кезең ішінде орасан көп тұрғын үй салды.
Әсіресе 1950–1970 жылдары жаппай панельді құрылыс миллиондаған адамның өмір сүру жағдайын өзгертті. Бұған дейін бірнеше отбасы бір пәтерде тұруы мүмкін болса, кейін олардың көпшілігі жеке пәтерге ие болды.
Сондықтан кеңестік тұрғын үй жүйесін тек «тапшылық пен кезек» арқылы сипаттау да дұрыс емес. Оның нақты әлеуметтік нәтижелері болды.
Онда неге бүгін «КСРО-да әркімнің пәтері болды» деп айтылады?
Бұл жерде адамдардың жеке тәжірибесі үлкен рөл атқарады.
Егер отбасы бірнеше жыл кезекте тұрып, соңында мемлекеттен жеке пәтер алса, олардың «бізге пәтерді мемлекет берді» деуі әбден түсінікті.
Бір адамның отбасында бұл жүйе жақсы нәтиже берген болуы мүмкін. Ал басқа отбасы дәл сол пәтерді он жыл немесе одан да ұзақ күткен болуы мүмкін.
Екі жағдай да бір уақытта шындық болуы мүмкін.
Оған қоса, кеңестік кезеңде жаппай тұрғын үй құрылысы шынымен миллиондаған адамның тұрмысын жақсартты. Уақыт өте келе бұл тәжірибе есте «мемлекет бәріне пәтер берді» деген әлдеқайда қарапайым формулаға айналды.
Қайсысы жақсы болды — кеңестік жүйе ме, қазіргі жүйе ме?
Бұл сұраққа бір ғана жауап беру қиын.
Кеңестік жүйенің артықшылығы — тұрғын үйді әлеуметтік міндет ретінде қарастырып, оны мемлекет арқылы жаппай қамтамасыз етуге тырысуы. Нәтижесінде миллиондаған адам жеке пәтерге көшті.
Кемшілігі — тұрғын үй тапшылығы, ұзақ кезек, бюрократия, таңдау мүмкіндігінің шектеулі болуы және тұрғын үйдің адамның толыққанды жеке меншігі болмауы.
Қазіргі нарықтық жүйеде адам тұрғын үйді еркін таңдай алады, сатып алады, сатады немесе ипотека арқылы иелене алады. Бірақ бұл жолы тұрғын үйді мемлекет автоматты түрде бермейді — оны сатып алу үшін адамның жеткілікті табысы немесе қаржысы болуы керек.
Сондықтан екі жүйені салыстырғанда «бірі жақсы, екіншісі жаман» деген қарапайым қорытындыдан гөрі, олардың тұрғын үй тапшылығы мен қолжетімділік мәселесін қалай шешкеніне қараған дұрысырақ.
Сонымен, КСРО-дағы пәтерлер тегін болды ма?
Белгілі бір мағынада — иә. Бірақ «барлығына және бірден» деген мағынада — жоқ.
Егер «тегін» дегеніміз — азамат мемлекеттен немесе кәсіпорыннан тұрғын үй алып, оны нарықтық бағамен сатып алмағанын білдірсе, онда бұл сипаттама негізінен дұрыс. Тұрғын үй ақысы да өте төмен болды.
Бірақ егер «тегін пәтер» дегеніміз — кез келген азамат қалаған уақытта қалаған пәтерін таңдап, оны бірден жеке меншігіне алған дегенді білдірсе, бұл шындыққа сәйкес келмейді.
Кеңестік тұрғын үй жүйесі — тұрғын үйді мемлекет арқылы жаппай қайта бөлу жүйесі болды. Оның нақты әлеуметтік жетістіктері де, созылмалы тапшылығы мен бюрократиялық проблемалары да болды.
Сондықтан «менің отбасым мемлекеттен пәтерді тегін алды» деген сөз бен «адамдар тұрғын үйді жылдар бойы кезекпен күтті» деген сөз бір-біріне қайшы емес.
Екеуі де шын болуы мүмкін.
